Tóm lược Kinh Thánh sách thứ 35: Ha-ba-cúc

An Doan

Sách Tiên Tri Ha-ba-cúc (tiếng Hê-bơ-rơ là Chavaqquq - חֲבַקּוּק, có gốc từ động từ chabaq nghĩa là "Ôm Ấp", "Bám Chặt" hoặc "Vật Lộn") là cuốn sách thứ ba mươi lăm trong Kinh Thánh, đứng thứ tám trong nhóm Mười Hai Tiên Tri Nhỏ (Tiểu Tiên Tri / Trei Asar) của Cựu Ước. Tác giả là Tiên tri Ha-ba-cúc, một học giả thuộc hàng ngũ Lê-vi thi hành chức vụ âm nhạc và phụng vụ trong Đền Thờ tại Giê-ru-sa-lem (thể hiện qua các thuật ngữ âm nhạc như Shigionoth, Selah và lời đề tặng cho trưởng ban nhạc ở cuối chương 3).

Sách Ha-ba-cúc được trước tác vào khoảng những năm 605–597 TCN, dưới triều đại thoái hóa, bất công của vua Giê-hô-gia-kim tại vương quốc Giu-đa. Đây là giai đoạn lịch sử đầy biến động khi đế quốc Tân Ba-by-lôn (người Canh-đê) trỗi dậy thần tốc, vừa đè bẹp Ai Cập trong trận chiến Cạt-kê-mít lịch sử (605 TCN) và chuẩn bị tiến quân nghiền nát kinh thành Giê-ru-sa-lem.

Khác biệt hoàn toàn với tất cả các sách tiên tri khác (vốn ghi lại lời Chúa phán cho dân chúng qua tiên tri), sách Ha-ba-cúc ghi lại một cuộc đối thoại tâm linh kịch tính và sâu sắc giữa chính Tiên Tri và Đức Chúa Trời. Trước sự hoành hành của bạo lực và cái ác, Ha-ba-cúc không giảng giải cho dân chúng mà quay sang chất vấn Đấng Tạo Hóa; từ những dằn vặt, trăn trở và nghi ngờ tột độ, ông được Chúa dẫn dắt lên đỉnh cao của đức tin kiên định và khúc ca ngợi khen bất hủ.

Mạch chính xuyên suốt toàn bộ sách là: Lời than thở trung thực trước sự im lặng dường như của Chúa; sự bàng hoàng khi biết Đức Chúa Trời dùng một đế quốc hung tàn hơn để xét xử dân Ngài; bản tuyên ngôn nền tảng của toàn bộ đức tin Kinh Thánh: "Kẻ kiêu ngạo thì lòng không ngay thẳng, nhưng NGƯỜI CÔNG CHÍNH SẼ SỐNG BỞI ĐỨC TIN"; năm lời nguyền rủa vạch trần số phận của mọi kẻ áp bức; và đỉnh cao là bài ca khải hoàn tuyên xưng niềm vui tuyệt đối nơi Chúa ngay cả khi mọi nguồn sống trần gian đều cạn kiệt.

Bài viết dưới đây tóm lược toàn diện 3 chương sách Ha-ba-cúc, giải mã nguyên lý "Công chính bởi đức tin" trong Tân Ước và đúc kết những bài học thực tiễn cho đời sống Cơ Đốc nhân hôm nay, với các phân đoạn Kinh Thánh được trích dẫn theo Kinh Thánh Bản Dịch Mới (NVB).

1. Nỗi Dằn Vặt Của Tiên Tri và Câu Trả Lời Gây Sốc Của Chúa (Chương 1:1–11)

Sách mở đầu không phải bằng một sứ điệp giảng đạo, mà bằng tiếng kêu la thống thiết xé lòng của tiên tri hướng về Đấng Tối Cao:

Câu hỏi thứ nhất của Ha-ba-cúc: "Cho đến bao giờ, lạy Chúa?" (1:1–4)

'Lạy CHÚA, con phải kêu cứu cho đến bao giờ mà Ngài không đoái nghe?
Con phải kêu van cùng Ngài: “Bạo lực!” cho đến bao giờ mà Ngài không cứu rỗi?
Sao Ngài khiến con thấy sự gian ác và bắt con nhìn xem cảnh bạo tàn?
Sự cướp phá và bạo lực ở ngay trước mặt con; sự tranh chấp nảy sinh và sự cãi lẫy dấy lên!
Vì thế, luật pháp bị tê liệt, và công lý chẳng bao giờ được thực thi; vì kẻ ác bao vây người công chính, nên công lý bị bóp méo!' — Ha-ba-cúc 1:2–41

Xã hội Giu-đa bấy giờ chìm ngập trong suy đồi: giới quyền quý bóc lột dân nghèo, các quan tòa bẻ cong công lý, luật pháp giao ước bị xem như rác rưởi. Ha-ba-cúc không chọn lối sống đạo đức giả hay thỏa hiệp; ông đem trọn vẹn nỗi bất bình, đau đớn và câu hỏi chân thành đến trình dâng nơi bàn chân Chúa.

Câu trả lời bất ngờ của Đức Chúa Trời: Ta dấy lên người Canh-đê! (1:5–11)

Chúa không bảo vệ sự im lặng của Ngài, nhưng tiết lộ một kế hoạch lịch sử chấn động vượt ngoài mọi sự tưởng tượng của con người:

'Hãy nhìn xem giữa các dân tộc và chú ý! Hãy kinh ngạc và sững sờ!
Vì Ta sắp làm một công việc trong thời đại các ngươi, một việc mà dẫu có ai thuật lại, các ngươi cũng chẳng tin!
Kìa, Ta đang dấy lên người Canh-đê, một dân tộc hung bạo và liều lĩnh, chúng rảo khắp đất rộng lớn để chiếm đoạt những nơi cư trú không thuộc về mình!' — Ha-ba-cúc 1:5–61

Đức Chúa Trời miêu tả sức mạnh quân sự khủng khiếp của đế quốc Tân Ba-by-lôn:

  • Chúng là dân tộc đáng sợ và kinh hãi, tự lập ra luật pháp và quyền uy cho chính mình (1:7).
  • Ngựa của chúng nhanh hơn loài báo gấm, hung dữ hơn muông sói săn mồi ban đêm; kỵ binh phi như bay từ xa tới, lao vút như chim đại bàng sà xuống nuốt mồi (1:8).
  • Chúng coi khinh các vua chúa, xem các đồn lũy kiên cố như trò cười, đắp đất thành lũy rồi đánh chiếm dễ dàng (1:10).
  • Tội lỗi lớn nhất của chúng: chúng xem chính sức mạnh bạo tàn của mình là thần linh của mình! (1:11).

2. Thắc Mắc Lớn Hơn: Đấng Thánh Khiết và Kẻ Gian Ác (Chương 1:12 – 2:1)

Câu trả lời thứ nhất của Chúa không dập tắt thắc mắc của Ha-ba-cúc, mà trái lại, đẩy ông vào một cuộc khủng hoảng thần học sâu sắc hơn: Làm sao Đấng Thánh Khiết lại có thể dùng một dân tộc gian ác gấp bội để trừng phạt dân của Ngài?

Câu hỏi thứ hai của Ha-ba-cúc: Mắt Ngài quá thánh sạch! (1:12–17)

'Lạy CHÚA, Đức Chúa Trời của con, Đấng Thánh của con, há chẳng phải Ngài có từ đời đời sao?...
MẮT NGÀI QUÁ THÁNH KHIẾT CHẲNG THỂ NHÌN ĐIỀU ÁC, VÀ NGÀI KHÔNG THỂ DUNG THỨ SỰ GIAN TÀ!
CỚ SAO NGÀI LẠI LẶNG NHÌN NHỮNG KẺ DỐI TRÁ?
SAO NGÀI NÍN LẶNG KHI KẺ ÁC NUỐT CHỬNG NGƯỜI CÔNG CHÍNH HƠN NÓ?' — Ha-ba-cúc 1:12a, 131

Tiên tri dùng ẩn dụ người đánh cá tàn nhẫn: Kẻ xâm lược thả lưới vét sạch nhân loại như cá dưới biển, rồi quỳ lạy dâng hương tế lễ cho chính tấm lưới đánh cá của mình (1:14–16). Chẳng lẽ Chúa cứ để chúng vung gươm tàn sát các dân tộc không dứt mãi sao?

Quyết định kiên trì đứng nơi vọng đài canh gác (2:1):

'Tôi sẽ đứng nơi vọng canh của tôi, đặt mình trên tháp lũy;
Tôi sẽ rình xem Ngài sẽ phán điều gì với tôi, và tôi sẽ trả lời thế nào về lời phàn nàn của tôi!' — Ha-ba-cúc 2:11

Ha-ba-cúc không bỏ đi trong giận dữ, cũng không rơi vào chủ nghĩa hoài nghi vô thần. Ông leo lên vọng đài cao, tĩnh lặng chờ đợi lời giải đáp từ Nhan Thánh Chúa.

3. Khải Tượng Bất Hủ: Người Công Chính Sống Bởi Đức Tin (Chương 2:2–5)

Đức Chúa Trời đáp lời kiên nhẫn của người tôi tớ Ngài bằng một mệnh lệnh và một bản tuyên ngôn chân lý làm rung chuyển dòng chảy lịch sử cứu chuộc:

'CHÚA đáp lời tôi rằng:
“Hãy viết khải tượng này ra, khắc thật rõ ràng trên các bảng đá, để người đang chạy cũng có thể đọc được!
Vì khải tượng còn phải chờ đến kỳ hạn đã định; nó đang vội vã tiến về ngày cuối cùng và sẽ không hề lừa dối đâu!
Dầu nó dường như chậm trễ, HÃY CHỜ ĐỢI NÓ; VÌ CHẮC CHẮN NÓ SẼ ĐẾN, SẼ KHÔNG CHẬM TRỄ ĐÂU!”' — Ha-ba-cúc 2:2–31

Bản Tuyên Ngôn Trọng Tâm Của Toàn Bộ Kinh Thánh:

'KÌA, KẺ KIÊU NGẠO THÌ TÂM HỒN NÓ KHÔNG NGAY THẲNG TRONG NÓ;
NHƯNG NGƯỜI CÔNG CHÍNH SẼ SỐNG BỞI ĐỨC TIN (SỰ TRUNG TÍN — Emunah) CỦA MÌNH!' — Ha-ba-cúc 2:41

Từ ngữ Hê-bơ-rơ 'Emunah hàm ý sự trung tín kiên trì, đức tin vững chắc, sự bám chặt vào giao ước của Đức Chúa Trời ngay cả khi đôi mắt trần gian không thể nhìn thấy lối thoát. Đây chính là kim chỉ nam cho người thuộc về Chúa qua mọi thời đại: Giữa một thế giới hỗn loạn và khó hiểu, con người không sống bằng sự hiểu biết trọn vẹn mọi kế hoạch của Chúa, nhưng sống bằng sự tin cậy tuyệt đối nơi Đấng Công Chính cầm giữ tương lai!

4. Năm Lời Khốn Cảnh Cáo Số Phận Kẻ Ác (Chương 2:6–20)

Chúa khẳng định Ngài không hề làm ngơ trước tội ác của Ba-by-lôn. Chúng chỉ là công cụ tạm thời trong tay Ngài và sẽ phải gánh chịu bản án thảm khốc qua 5 lời khốn (Woes):

1. Khốn cho kẻ tham lam cướp bóc và siết nợ (2:6–8)

Kẻ gom góp của cải không thuộc về mình như chất đầy đồ cầm cố siết nợ; bất thình lình, những chủ nợ sẽ thức dậy và cắn nuốt, biến nó thành mồi ngon cho muôn dân.

2. Khốn cho kẻ kiếm lợi bất chính để xây tổ trên cao (2:9–11)

Kẻ dùng tiền của phi pháp để xây dựng cung điện nguy nga nhằm thoát khỏi tai họa:

'Vì đá trong vách tường sẽ kêu la, và rui mè bằng gỗ từ mái nhà sẽ đáp lại!' (2:11) — Tội ác ngấm vào từng viên gạch, thớ gỗ sẽ tố cáo kẻ thủ ác.

3. Khốn cho kẻ xây dựng thành phố bằng máu và bất công (2:12–14)

Mọi công trình của kẻ độc tài chỉ là mồi cho lửa thiêu rụi vô ích. Giữa sự đổ nát của các đế chế trần gian, vinh quang của Chúa sẽ ngự trị:

'VÌ ĐẤT SẼ ĐẦY DÃY SỰ HIỂU BIẾT VỀ VINH QUANG CỦA CHÚA,
NHƯ NƯỚC CHE LẤP BIỂN!' — Ha-ba-cúc 2:141

4. Khốn cho kẻ chuốc rượu làm nhục người lân cận (2:15–17)

Kẻ chuốc say các nước láng giềng để nhìn xem sự trần truồng nhục nhã của họ; chén thịnh nộ từ tay hữu của CHÚA sẽ quay lại trên chính nó, sự sỉ nhục ô danh sẽ bao phủ vinh quang kiêu hãnh của nó.

5. Khốn cho kẻ tôn thờ tượng chạm và thần tượng câm điếc (2:18–19)

Khốn cho kẻ bảo khúc gỗ: "Hãy thức dậy!", bảo hòn đá câm: "Hãy trỗi dậy!" Chúng được bọc vàng bạc lộng lẫy nhưng bên trong chẳng có chút sinh khí nào.

Đỉnh cao của sự tôn nghiêm thiên thượng:

'NHƯNG CHÚA NGỰ TRONG ĐỀN THÁNH CỦA NGÀI;
TOÀN THỂ TRÁI ĐẤT HÃY NÍN LẶNG TRƯỚC MẶT NGÀI!' — Ha-ba-cúc 2:201

Trước uy quyền tuyệt đối của Đấng Tối Cao đang cai trị vũ trụ, mọi sự kiêu ngạo, tranh cãi và ồn ào của loài người đều phải cúi đầu nín lặng trong sự kính sợ.

5. Khúc Ca Khải Hoàn: Đức Tin Vượt Trên Hoàn Cảnh (Chương 3)

Chương 3 là bài cầu nguyện đồng thời là bài thánh ca phụng vụ theo điệu Shigionoth (nhịp điệu dồn dập, tha thiết và hào hùng):

'Lạy CHÚA, con đã nghe danh tiếng Ngài và con kính sợ;
Lạy CHÚA, xin phục hưng công việc Ngài giữa các năm;
Giữa các năm xin bày tỏ ra; GIỮA CƠN THỊNH NỘ, XIN NHỚ ĐẾN LÒNG THƯƠNG XÓT!' — Ha-ba-cúc 3:21

Khải tượng Đức Chúa Trời giáng lâm uy nghiêm (Theophany, 3:3–15)

Ha-ba-cúc hồi tưởng lại những cuộc giải cứu vĩ đại trong lịch sử Xuất Ê-díp-tô:

  • Đức Chúa Trời ngự đến từ Thê-man, Đấng Thánh đến từ núi Pha-ran (Selah).
  • Vinh quang Ngài che phủ các tầng trời, tiếng ca ngợi Ngài tràn ngập đất; ánh sáng chói lọi như mặt trời chiếu rọi, các tia sáng phát ra từ tay Ngài (3:3–4).
  • Dịch bệnh đi trước mặt Ngài, ngọn lửa hừng theo sau chân Ngài. Ngài đứng và làm rúng động đất; các ngọn núi cổ đại vỡ vụn, các gò đồi đời đời phải sụp lạy (3:5–6).
  • Ngài cỡi ngựa và chiến xa cứu rỗi vượt qua biển sâu, bẻ gãy đầu thủ lĩnh quân thù để giải cứu dân Ngài và Đấng được xức dầu của Ngài (3:13–15).

Khúc Tuyên Ngôn Đức Tin Vĩ Đại Nhất Toàn Bộ Cựu Ước (3:17–19):

Trước viễn cảnh cuộc xâm lược tàn khốc sắp ập đến của Ba-by-lôn, dù ruột gan run rẩy, môi run cầm cập và xương cốt rã rời (3:16), Ha-ba-cúc cất lên khúc ca đức tin bất hủ:

'DÙ CHO CÂY VẢ SẼ KHÔNG NỨT LỘC,
VÀ TRÊN CÁC CÂY NHO KHÔNG CÓ TRÁI;
DẦU HOA LỢI CÂY Ô-LIU BỊ MẤT MÙA,
VÀ CÁC THỬA RUỘNG KHÔNG SINH RA LƯƠNG THỰC;
BẦY CHIEN BỊ DỨT KHỎI CHUỒNG,
VÀ CHẲNG CÒN BÒ TRONG CÁC CHUỒNG NỮA;

NHƯNG TÔI SẼ VUI MỪNG TRONG CHÚA,
TÔI SẼ HỚN HỞ TRONG ĐỨC CHÚA TRỜI CỦA SỰ CỨU RỖI TÔI!

CHÚA LÀ CHÚA LÀ SỨC MẠNH CỦA TÔI;
NGÀI LÀM CHO CHÂN TÔI LẸ NHƯ CHÂN HƯƠU,
VÀ DẪN TÔI BƯỚC ĐI TRÊN CÁC NƠI CAO!' — Ha-ba-cúc 3:17–191

Đây là đỉnh cao của sự trưởng thành tâm linh: Niềm vui của người tin kính không còn bị trói buộc hay phụ thuộc vào sự thịnh vượng vật chất (cây vả, cây nho, ô-liu, đàn súc vật), mà neo chặt tuyệt đối vào chính Bản Thể Đấng Tự Hữu Hằng Hữu.

6. Sách Ha-ba-cúc trong Bức Tranh Cứu Chuộc và Tân Ước

Nguyên lý "Người công chính sống bởi đức tin" (Ha-ba-cúc 2:4) là một trong những mạch nguồn thần học quan trọng nhất kết nối Cựu Ước và Tân Ước, được trích dẫn ở ba vị trí the chốt:

  1. Rô-ma 1:17 — Trọng tâm của Phúc Âm Ân Điển:

    • Sứ đồ Phao-lô dùng câu này làm nền tảng tuyên xưng: "Vì trong Tin Lành này, sự công chính của Đức Chúa Trời được bày tỏ từ đức tin đến đức tin, như có chép rằng: ‘Người công chính sẽ sống bởi đức tin!’" (Rô-ma 1:17). Đây cũng chính là câu Kinh Thánh đã làm bùng cháy tâm linh nhà cải chánh Martin Luther, khai sinh phong trào Cải Chánh Kháng Cách với giáo lý cốt lõi Sola Fide (Duy Đức Tin).

  2. Ga-la-ti 3:11 — Sự Tự Do Khỏi Ách Luật Pháp:

    • Phao-lô khẳng định không một ai có thể tự cứu mình bằng công đức cá nhân hay sự tuân giữ Luật Pháp bề ngoài: "Rõ ràng là chẳng có ai được xưng công chính trước mặt Đức Chúa Trời bởi luật pháp, vì ‘Người công chính sẽ sống bởi đức tin!’"

  3. Hê-bơ-rơ 10:37–38 — Sự Kiên Trì Của Người Đi Theo Chúa:

    • Tác giả sách Hê-bơ-rơ khích lệ các tín hữu đang chịu bắt bớ hãy giữ vững đức tin nơi Đấng Christ: "Còn một ít lâu nữa, Đấng phải đến sẽ đến, Ngài không chậm trễ đâu. Nhưng người công chính của Ta sẽ sống bởi đức tin; nếu người ấy lui đi, linh hồn Ta chẳng đẹp lòng về người!"

  4. Chúa Giê-xu — Sự Vâng Phục Trọn Hảo Tại Vườn Ghết-sê-ma-nê:

    • Hình ảnh Ha-ba-cúc run rẩy trước chén phán xét nhưng trọn vẹn vâng phục tôn vinh Chúa dự phóng trực tiếp về Đức Chúa Jêsus Christ trong đêm tại vườn Ghết-sê-ma-nê: Ngài đã đổ mồ hôi như những giọt máu lớn, đối diện với chén đắng của tội lỗi nhân loại, nhưng tuyên xưng đức tin tuyệt đối: "Xin đừng theo ý Con, nhưng xin theo ý Cha!" (Lu-ca 22:42).

7. Bài Học Thực Tiễn Cho Đời Sống Cơ Đốc Nhân Hôm Nay

  • Đem mọi thắc mắc và hoang mang đến với Chúa: Đừng trốn tránh hay che giấu những nghi ngờ, nỗi đau bằng sự giả hình tôn giáo. Hãy học nơi Ha-ba-cúc: can đảm đem những câu hỏi trăn trở nhất về sự bất công, hoạn nạn đến quỳ gối trước Nhan Thánh Chúa trong tinh thần khiêm nhường lắng nghe.
  • Leo lên "Vọng Đài Tâm Linh" để chờ đợi: Khi hoàn cảnh xung quanh trở nên khó hiểu và bế tắc, hãy rút lui khỏi những ồn ào của mạng xã hội và định kiến trần gian; hãy leo lên "vọng đài" của Lời Chúa và sự cầu nguyện để lắng nghe tiếng phán êm dịu của Ngài.
  • Sống bởi Đức Tin, không sống theo Mắt Thấy (2 Cô-rinh-tô 5:7): Đừng để lòng tin cậy nơi Chúa bị dao động bởi các biến động chính trị, suy thoái kinh tế hay hoàn cảnh trần thế. Người thuộc về Chúa nhìn thế giới qua lăng kính của Lời Hứa đời đời, chứ không nhìn Lời Chúa qua lăng kính biến động của hoàn cảnh.
  • Bí quyết của Niềm Vui Đắc Thắng ("Dù cây vả không ra hoa..."): Hãy tra xét xem nền tảng niềm vui của bạn đang đặt ở đâu: nơi tài khoản ngân hàng, sự nghiệp, sức khỏe, tiện nghi (cây vả, cây nho, ô-liu...) hay đặt nơi chính Cứu Chúa Giê-xu? Khi Đức Chúa Trời là Gia Nghiệp tối thượng của cuộc đời bạn, bạn sẽ có thể cất cao bài ca đắc thắng và nhảy múa như nai rừng trên các đỉnh núi cao ngay giữa đêm tối gian truân nhất!

Footnotes

  1. Mọi trích dẫn Kinh Thánh trong bài viết được trích từ Kinh Thánh Bản Dịch Mới (NVB), Vietnamese Bible, Inc. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8 ↩9 ↩10