Tội lỗi

Đã bao giờ bạn nói dối? Đã bao giờ bạn vượt đèn đỏ trong lúc vội vã đến chỗ làm? Đã bao giờ bạn tham gia vào một cuộc ẩu đả, trong lời nói cũng như trong hành động? Hay thậm chí, đã bao giờ bạn rủa sả cha mẹ, thầy cô mình? Những hành vi này, dù lớn hay nhỏ, đều phản ánh một thực tế: con người thường xuyên vi phạm những chuẩn mực mà xã hội, đạo đức và tôn giáo đặt ra; và người ta thường gọi đây là tội lỗi.

Tội lỗi là gì?

Khái niệm của tội lỗi được định nghĩa khác nhau trong các lĩnh vực như luật pháp, đạo đức và tôn giáo, nhưng nó luôn phản ánh cuộc đấu tranh của nhân loại với những hành vi sai trái và sự thất bại về mặt đạo đức.

1. Tội lỗi trong luật pháp Việt Nam

Theo luật pháp Việt Nam, căn cứ tại khoản 1 Điều 8 Bộ luật hình sự 2015 quy định, tội phạm là hành vi nguy hiểm cho xã hội được quy định trong Bộ luật hình sự, do người có năng lực trách nhiệm hình sự hoặc pháp nhân thương mại thực hiện một cách cố ý hoặc vô ý, xâm phạm các lĩnh vực được Bộ luật hình sự 2015 bảo vệ.

Tóm tắt lại, hành vi tội phạm phải có 2 yếu tố:

Là hành vi nguy hiểm cho xã hội được quy định trong Bộ luật hình sự 2015.
Người thực hiện hay pháp nhân thương mại có năng lực trách nhiệm hình sự và thực hiện hành vi đó cách vô tình hoặc cố ý.

Vậy, một lời nói dối vô hại "tôi bị tắc đường" khi đi làm muộn mặc dù bạn đã dậy sát giờ ở đây không được coi là tội phạm nếu bạn không xâm phạm vào bất kì khách nhân nào mà pháp luật bảo vệ (hoặc nếu không ai phát hiện).

2. Tội lỗi trong các tôn giáo lớn ở phương Đông

A. Phật giáo

Lịch sử xã hội Việt Nam nói riêng và các quốc gia phương Đông nói chung được ảnh hưởng sâu sắc bởi 3 tôn giáo lớn (Tam giáo), đó là Phật giáo, Đạo giáo và Khổng giáo.

Theo Phật giáo, không có khái niệm tội lỗi như các tôn giáo khác giải thích. Đối với Phật tử, tội lỗi là hành động bất thiện hoặc không tốt lành - Akusala Kamma, tạo ra Papa - sự sa ngã của con người. Người xấu xa là người ngu dốt. Anh ta cần sự chỉ dạy hơn là sự trừng phạt và lên án. Anh ta không bị coi là vi phạm ý muốn của Thượng đế hay là người phải cầu xin lòng thương xót và tha thứ của Thượng đế. Anh ta chỉ cần sự hướng dẫn để giác ngộ.

Phật giáo cũng có giới thiệu về công đức (puñña) và tội lỗi (hay nghiệp bất thiện), nhấn mạnh vai trò của hành động trong việc thanh lọc tâm trí và định hình số phận con người. Công đức phát sinh từ những hành động thiện lành như bố thí, giữ giới, thiền định và học hỏi giáo pháp, giúp loại bỏ ba gốc rễ của khổ đau là tham, sân và si. Công đức không chỉ mang lại hạnh phúc hiện tại mà còn ảnh hưởng đến các đời sống tương lai, thậm chí hỗ trợ con đường đạt đến Niết-bàn.

Ngược lại, những hành động bất thiện được chia thành mười loại, bao gồm hành vi thân (sát sinh, cướp đoạt, quan hệ tình dục trái luật pháp), khẩu (nói dối, nói xấu và thêu dệt, nói lời cay độc và nói chuyện phù phiếm và vô nghĩa) và ý (tham lam, ham muốn những gì thuộc về người khác, sân hận, và tà kiến), đều dẫn đến khổ đau trong hiện tại và tương lai theo luật nghiệp báo. Phật giáo nhấn mạnh trách nhiệm cá nhân: con người phải tự nhận thức lỗi lầm, sám hối bằng cách không tái phạm và thực hành nhiều việc thiện hơn. Sự cứu rỗi không đến từ sự tha thứ siêu nhiên, mà từ sự tỉnh thức, nỗ lực đạo đức và tu tập liên tục.

Vậy, đối với Phật giáo khi một người phạm tội, điều anh ta cần là một hành trình giảm nhẹ hình phạt qua nhiều lượt luân hồi bằng những hành động mang lại công đức, cho đến khi anh được khai sáng, thoát khỏi vòng luân hồi và vào cõi Niết-bàn.

B. Đạo giáo (Tiên Đạo), Khổng giáo (Nho giáo)

Cả Đạo giáo và Khổng giáo đều không có khái niệm cụ thể về tội lỗi, nhưng những hành động được coi là sai khi nó khiến mất cân bằng và đau khổ (Đạo giáo) hay rối loạn trật tự xã hội (Nho giáo).

Đối với Đạo giáo, cái ác không phải là một thế lực; nó là sự lệch lạc khỏi tự nhiên. Khi bạn hành động trái với dòng chảy tự nhiên - thông qua lòng tham, tham vọng, hoặc suy nghĩ quá mức - bạn tạo ra sự mất cân bằng. Tội lỗi là một sự cản trở của "đạo", sự hiểu biết các quy luật của tự nhiên và thuận theo nó sẽ khiến bạn trở nên thiêng liêng và hòa hợp với "đạo".

Nếu "tội lỗi" là sự lạc lối khỏi Đạo, thì "chính đạo" được tìm thấy bằng cách tuân giữ Tam Bảo được nhắc đến trong Đạo đức kinh chương 67. Vi phạm những điều này là hành vi gần nhất với sự vi phạm đạo đức:

Lòng thương xót - Từ lòng thương xót sinh ra can đảm
Sự tiết kiệm - Từ sự tiết kiệm sinh hào phóng
Không hơn thua người khác - Từ khiêm nhường sinh tài lãnh đạo

Còn Nho giáo nói về sự sa ngã đạo đức xảy ra khi một người bỏ bê "tứ mầm" của mình (nhân ái, chính nghĩa, lễ nghi và trí tuệ) còn "tội" như là sự thất bại trong lễ nghi và trong việc hoàn thành vai trò của mình trong Ngũ Hành (người cai trị - thần dân, cha - con, vợ - chồng, anh - em trai, em gái, bạn - bạn). Theo Khổng Tử, phạm "tội" sẽ phạm đến Thiên Mệnh, gây nên hậu quả như thiên tai, suy đồi đạo đức tập thể, điều này cho thấy "tội lỗi" về mặt đạo đức được đánh giá dựa trên tác động của nó đối với lợi ích chung.

Trong Nho giáo, Guo (过) thường được hiểu chính xác là "lỗi lầm", "sai sót" hoặc "quá độ" hơn là tội lỗi, vì vậy, trọng tâm của việc sửa sai đó là tu dưỡng bản thân và sửa chữa sai lầm.

Vậy, theo Nho giáo, nếu một người phạm tội, anh ta đang nợ cộng đồng và gia đình nạn nhân (nếu có) và nợ đó có thể trả bằng sự hối hận chân thành, thực hiện trọn vẹn nghĩa vụ và chịu hình phạt theo pháp luật. Dưới góc nhìn của Đạo giáo, anh ta đang phá đi sự cân bằng của tự nhiên và cần phải làm cho cân bằng trở lại thông qua công việc thiện lành, nghi lễ thanh tẩy và thực hành tu dưỡng tâm linh.

3. Tội lỗi trong các tôn giáo Abrahamic

Các tôn giáo Abrahamic là một nhóm các tôn giáo độc thần có nguồn gốc từ tộc trưởng Abraham, chủ yếu là Do Thái giáo, Hồi giáo và Cơ Đốc giáo. Do là một người Cơ Đốc, tôi sẽ sơ lược về hai tôn giáo đầu tiên và đi vào chi tiết về tội lỗi trong Cơ Đốc giáo ở phần 4 sau đây.

A. Do Thái giáo

Theo Do Thái giáo, tội lỗi là sự cố ý coi thường các điều tốt hoặc cố ý phạm phải các điều xấu, là những điều răn của Chúa đã được tuyên bố qua Môi-se và diễn giải bởi các thầy thông giáo. Tội lỗi được chia làm ba loại dựa theo mức độ tăng dần:

"ḥeṭ," "ḥaṭṭa'ah," hoặc "ḥaṭṭat" tạm dịch là lỗi, thiếu sót, sai lầm: là sự vi phạm không cố ý các điều răn do thiếu hiểu biết
"awon": là sự vi phạm điều răn nhỏ khi đã có đầy đủ hiểu biết về sự tồn tại của nó
"pesha" hoặc "mered": là hành động được thực hiện với ý định xấu xa

Do Thái giáo không thừa nhận có tội lỗi không thể tha thứ, nhưng tội lỗi được chuộc tội bằng

Lễ vật hy sinh
Sự ăn năn hối cải khi chết hoặc trong Lễ Đền Tội (Yom Kippur)
Sự ăn năn hối cải bất cứ lúc nào (trong trường hợp vi phạm nhẹ các điều răn)

B. Hồi giáo

Trong Hồi giáo, tội lỗi là bất kỳ hành động nào vi phạm mệnh lệnh của Allah, làm tổn hại linh hồn, hoặc vi phạm các luật lệ đạo đức, xã hội hoặc tâm linh. Tội lỗi không phải là bẩm sinh hay di truyền, mà là do lựa chọn có chủ ý. Tội lỗi có thể được phân chia thành:

Trọng tội (Al-Kaba'ir): bao gồm 7 tội là shirk (thờ cúng thần tượng), giết người, phù phép, cho vay nặng lãi (riba), trộm cắp tài sản của trẻ mồ côi, bỏ trốn khỏi chiến trường và phỉ báng phụ nữ trinh tiết.
Tội nhẹ: những vi phạm nhỏ phạm phải nếu không gìn giữ, nhưng có thể được tha thứ thông qua cầu nguyện và làm việc lành.

Tội lỗi theo Hồi giáo sẽ được tha thứ nếu người phạm tội thành tâm ăn năn, từ bỏ hành vi đó, hối hận và quyết tâm không tái phạm. Nhưng nếu tội lỗi không được ăn năn sẽ dẫn đến hình phạt sau khi qua đời cũng như gây ra bóng tối tâm lí, sự suy yếu trong ý chí và sự xa cách với Allah trong cuộc sống này.

4. Tội lỗi trong tín lý căn bản của Cơ Đốc giáo

Ý tưởng trung tâm trong Kinh Thánh là tội lỗi là một trạng thái của con người khi bị chia cách hoặc xa lánh khỏi Đức Chúa Trời, bắt nguồn từ thái độ nổi loạn bên trong chống lại Đức Chúa Trời, điển hình như:

Chối bỏ không tin Đấng tạo dựng nên mình (Rô-ma 1:21-25, Ê-sai 1:2-4)
Trái luật của Đức Chúa Trời (1 Giăng 3:4)
Không làm điều lành như đáng phải làm (Gia-cơ 4:17)
Tư tưởng, lời nói, hành động trái lương tâm (Giê-rê-mi 17:9, Gia-cơ 3:6)

Nguồn gốc của tội lỗi được Kinh Thánh quy về sự bất tuân của A-đam và Ê-va trong vườn Ê-đen, khi họ nghe theo sự cám dỗ của Sa-tan và ăn trái cấm (Sáng thế ký 3:1–6). Từ sự sa ngã ban đầu này, tội lỗi và sự chết đã lan truyền trên toàn nhân loại (Rô-ma 5:12). Thần học Cơ Đốc phân biệt giữa nguyên tội, tức bản chất tội lỗi di truyền từ tổ tiên, và kỷ tội, tức những hành vi phạm tội cá nhân trong đời sống con người (Thi Thiên 51:5; Ga-la-ti 5:19–21).

Kinh Thánh cũng khẳng định rằng không một ai là vô tội; mọi người trong mọi thời đại đều chịu ảnh hưởng của tội lỗi (Rô-ma 8:23). Người chối bỏ tình trạng tội lỗi của mình được mô tả là tự lừa dối bản thân, chống nghịch Đức Chúa Trời và thiếu khôn ngoan thuộc linh (1 Giăng 1:8, 10; Châm ngôn 14:9). Hậu quả của tội lỗi mang tính toàn diện: nó đem đến đau khổ, bất an và tuyệt vọng trong đời sống hiện tại; biến con người thành nô lệ của tội lỗi; phân cách con người khỏi Đức Chúa Trời về mặt tâm linh; và cuối cùng dẫn đến sự đoán phạt đời đời (Châm ngôn 13:21; Rô-ma 6:17; Ê-phê-sô 2:1; 2 Tê-sa-lô-ni-ca 1:9; Khải huyền 20:11–15).

Theo Kinh Thánh, con người không thể tự mình thoát khỏi quyền lực của tội lỗi bằng nỗ lực hay luật lệ đạo đức, vì bản chất xác thịt yếu đuối và bị tội lỗi chi phối (Rô-ma 7:14–25; Ê-sai 64:6). Sự cứu rỗi chỉ có thể đến từ ân điển của Đức Chúa Trời qua Chúa Giê-xu Christ. Muốn được tha thứ, con người phải tin nhận Chúa Giê-xu, xưng tội và ăn năn, nhờ huyết Ngài tẩy sạch tội lỗi, từ đó sống một đời sống mới trong sự công chính, tránh xa tội lỗi mỗi ngày (Mác 16:16; Cô-lô-se 1:13–14; 1 Phê-rơ 2:22–24, 1 Cô-rinh-tô 9:25-27).

Tội lỗi và đạo đức tuyệt đối

Qua phần trên, tôi có thể tạm kết luận rằng khái niệm tội lỗi chỉ có ý nghĩa khi được đặt trong bối cảnh của đạo đức tuyệt đối. Nếu không có một chuẩn mực đạo đức khách quan, vượt lên trên cảm xúc, văn hóa hay ý kiến cá nhân, thì "tội lỗi" chỉ là một nhãn hiệu xã hội chứ không phải là một sai lầm thực sự mang tính chuẩn tắc. Nói cách khác, để con người có thể thật sự "có tội", phải tồn tại một tiêu chuẩn đạo đức phổ quát mà con người có thể vi phạm. Điều này dẫn đến câu hỏi rằng: đạo đức tuyệt đối dựa trên nền tảng nào?

Immanuel Kant - một trong những triết gia lớn nhất của thời kỳ cận đại - không tìm nền tảng đạo đức trong tôn giáo hay cảm xúc, mà trong lý tính thực hành. Ông cho rằng con người, với tư cách là những tác nhân lý tính tự trị, phải tuân theo mệnh lệnh tuyệt đối (categorical imperative) và phải được đối xử như mục đích tự thân. Tuy nhiên, Kant cũng nhận ra rằng đời sống đạo đức đòi hỏi những giả định siêu hình nhất định. Để theo đuổi cái "thiện tối cao", nơi đức hạnh và hạnh phúc được hòa hợp, con người phải giả định rằng thế giới có trật tự đạo đức và rằng Đức Chúa Trời tồn tại như một bảo đảm cho công lý tối hậu. Vì vậy, Kant không chứng minh rằng Chúa tồn tại, nhưng ông cho rằng niềm tin vào Đức Chúa Trời là một tiên đề thiết yếu của đời sống đạo đức.

Dù đây chỉ là một trong nhiều luận điểm biện luận cho sự tồn tại của Chúa, Đấng Tạo Hóa, nhưng tôi có một sự kêu gọi cho bạn khi đã đọc đến đây: nếu bạn đã tin rằng đạo đức là khách quan, rằng con người có phẩm giá nội tại, rằng tội lỗi là có thật và công lý tối hậu phải được bảo đảm, thì thế giới quan hữu thần trở thành một lời giải thích sâu sắc và nhất quán. Nếu bạn tin vào Chúa như nền tảng của đạo đức và phẩm giá con người, thì hãy đến với Hội Thánh Tin Lành Nhân Cấp chúng tôi để bắt đầu hành trình mới của bạn tại đây.

Dẫn nguồn

Bộ luật hình sự 2015, URL = https://luatvietnam.vn/hinh-su/bo-luat-hinh-su-2015-so-100-2015-qh13-101324-d1.html
Sin | Religion and Philosophy | Research Starter | EBSCO Research, URL = http://www.bu.edu/today/2012/evolving-ideas-of-sin/
What Buddhists Believe | Ten Meritorious and Ten Evil Actions URL = https://www.budsas.org/ebud/whatbudbeliev/156.htm
What Buddhists Believe | No Sinners, URL = http://budsas.org/ebud/whatbudbeliev/182.htm
Guilt and sin in traditional China by Eberhard, Wolfram, 1967 https://archive.org/details/guiltsinintradit00eber
Morality through the lens of Confucian heritage countries: collective self variations and moral worldviews, DOI = 10.3389/fpsyg.2024.1454425
Stanford Encyclopedia of Philosophy | Mencious, URL = https://plato.stanford.edu/entries/mencius/
Tao Te Ching, URL = https://www.wussu.com/laotzu/index.htm
Chinese Text Project | The Analects, URL = https://ctext.org/analects
SIN by Joseph Jacobs, Judah David Eisenstein, URL = https://www.jewishencyclopedia.com/articles/13761-sin
The Islamic Perspective of Sin | IslamOnline, URL = https://islamonline.net/en/the-islamic-perspective-of-sin/
Kinh Thánh Tiếng Việt 1925, URL = https://www.bible.com/vi/versions/193-vie1925-kinh-thánh-tiếng-việt-1925
What is sin | GotQuestions, URL = https://www.gotquestions.org/what-is-sin.html
Tín lý căn bản (lưu hành nội bộ) | Hội Thánh Tin Lành Nhân Cấp Việt Nam, URL = https://hoithanhnhancap.vn/
Moral Arguments for the Existence of God | Stanford Encyclopedia of Philosophy, URL = https://plato.stanford.edu/entries/moral-arguments-god/